Ιερό Ποσειδώνος στην Καλαυρεία Πόρου

Μετά το Γεφυράκι συνεχίζοντας αριστερά στον Συνοικισμό και ακολουθώντας τον ελικοειδή δρόμο ανάμεσα σε μεγάλα πεύκα φτάνουμε στον Ναό του Ποσειδώνα. Ελάχιστα απομένουν σήμερα από τον Δωρικό ναό (6ου αιώνα) κατασκευασμένο από γαλάζιο ασβεστόλιθο, που βρίσκεται στα Παλάτια ανάμεσα στη Βίγλα και στον Προφήτη Ηλία.

Ο ναός του Ποσειδώνα χτίστηκε γύρω στα 520 π.Χ. Είχε διαστάσεις 14,40 x 27,40 μ. με πρόσοψη προς τα βορειοανατολικά και ήταν δωρικός περίπτερος με 6 κίονες στις μικρές πλευρές και 12 κίονες στις μεγάλες. Ο ναός βρισκόταν μέσα σε ορθογώνιο περίβολο διαστάσεων 52,95 x 26,05 μ. με 2 εισόδους, μια στη βορειοανατολική πλευρά, ακριβώς απέναντι στην είσοδο του ναού, και μία δεύτερη στη νοτιοανατολική πλευρά, στη μέση της αντίστοιχης πλευράς του ναού.

Ως προς την κλασική εποχή, το μόνο επιπλέον στοιχείο που γνωρίζουμε είναι η δημιουργία ενός ευρύτερου τεμένους στα νοτιοανατολικά του παλιού και μια επέκτασή του προς νοτιοδυτικά. Στη βορειοδυτική πλευρά αυτής της προέκτασης χτίζεται, περίπου στα 420 π.Χ., μια στοά που βλέπει προς νοτιοανατολικά. Είχε διαστάσεις 9,30 χ 30,20 μ., πιθανόν 9 δωρικούς κίονες εμπρός και 4 ιωνικούς στο κεντρικό μακρό άξονα.

Ύστερα από 50 χρόνια χτίζεται στα νοτιοδυτικά της προηγούμενης στοάς, και στην προέκτασή της, άλλη με τον ίδιο προσανατολισμό, της οποίας σώθηκαν ελάχιστα λείψανα. Είχε διαστάσεις 30,50 χ 9,45 μ. και 5 εσωτερικούς κίονες. Έπειτα από άλλα 20 χρόνια χτίζεται απέναντί της άλλη στοά, με την πρόσοψη προς τα βορειοδυτικά (διαστάσεων 29,65 χ 7,40 μ.). Δέκα χρόνια περίπου μετά το πρόπυλο, γύρω στα 320 π.Χ. χτίζεται στην προέκταση της τρίτης στοάς ακόμα μία (32,80 χ 3,95 μ.) με δωρική κιονοστοιχία στην πρόσοψη. Στα νοτιοδυτικό του ναού υπάρχει κτίσμα διαστάσεων 31 Χ 11μ. που ενδέχεται να ήταν το Βουλευτήριο της πόλης της Καλαυρείας. Εκεί συσκέπτονταν και οι αντιπρόσωποι των επτά πόλεων που συμμετείχαν στην Αμφικτιονία της Καλαυρείας. Στα νοτιοδυτικά του Βουλευτηρίου υπήρχε ένα άλλο κτίριο (το μνημείο του Δημοσθένη ή το Ασκληπιείο).

Ο ναός του Ποσειδώνα ήταν ένα φημισμένο ιερό άσυλο που δεχόταν υπό την περιφρούρησή του τους καταδιωγμένους. Ο ρήτορας Δημοσθένης ήταν ο διασημότερος άνθρωπος που είχε ζητήσει άσυλο εδώ, φεύγοντας από την Αθήνα, την οποία είχαν καταλάβει οι Μακεδόνες. Εδώ ήπιε δηλητήριο και θάφτηκε μέσα στον χώρο του Ιερού. Το Ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο είναι από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαιότητας, με μεγάλη σημασία για τον Πόρο σήμερα. Οι ανασκαφές που έχουν γίνει μέχρι σήμερα έχουν ήδη δώσει μια πληθώρα εντυπωσιακών ευρημάτων. Ευρήματα που μπορούν μάλιστα να αλλάξουν αυτά που γνωρίζαμε έως τώρα για τη θρησκευτική ζωή στην αρχαία Ελλάδα. Κάθε νέα ανασκαφική περίοδο έρχονται στο φως και νέα δεδομένα, νέες ενδείξεις για τους αρχαίους κατοίκους του νησιού και της γύρω περιοχής, κάποια από τα οποία θα παρουσιάσουμε παρακάτω. Κρίνοντας από τη συχνότητα με την οποία αναδύονται τα νέα ευρήματα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το Ιερό του Ποσειδώνα κρύβει ακόμα πολλές εκπλήξεις για τους αρχαιολόγους αλλά και για τους κατοίκους του Πόρου.

Στον χώρο του Ιερού του Ποσειδώνα δεν υπήρχε μόνο ο ναός του Ποσειδώνα, πασίγνωστος στην κλασική αρχαιότητα, αλλά και ένα ολόκληρο σύμπλεγμα από βοηθητικά και άλλα κτίρια, τα οποία τον πλαισίωναν. Μάλιστα, τα κτίρια αυτά είναι σήμερα πιο καλοδιατηρημένα από τον ίδιο το ναό, ο οποίος ως γνωστόν δεν σώζεται, και μας δίνουν μια πληθώρα πληροφοριών για τον τρόπο με τον οποίον ζούσαν και λάτρευαν οι αρχαίοι Ποριώτες και οι επισκέπτες τους. Όταν αναφερόμαστε λοιπόν στο «ιερό του Ποσειδώνα» εννοούμε όλα αυτά τα κτίρια τα οποία αποτελούν μια μονάδα και έχουν έρθει στο φως σε μεγάλη έκταση χάρη στις προσπάθειες της αρχαιολογικής ομάδας που σκάβει εκεί.

Οι πρώτοι αρχαιολόγοι που ασχολήθηκαν με το Ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν δύο Σουηδοί. Ο Σαμουήλ Βίντε και ο Λέναρτ Κιέλμπεργκ. Από αυτούς, ο πρώτος ήταν προσωπικός φίλος μεγάλων αρχαιολόγων όπως ο Σλίμαν και ο Ντόρπφελντ. Ο Ντόρπφελντ τότε έσκαβε στην αρχαία Ολυμπία και παρακίνησε τον Βίντε να σκάψει στον Πόρο, όπου, σύμφωνα με τις αναφορές του Παυσανία, υπήρχε ο ναός του Ποσειδώνα, στον οποίο είχε μάλιστα καταφύγει και τελικά είχε αυτοκτονήσει ο πασίγνωστος ρήτορας Δημοσθένης, κυνηγημένος από τους Μακεδόνες. Ο Σαμουήλ Βίντε ήρθε στον Πόρο το 1894, φέρνοντας μαζί του κάποιους ειδικευμένους εργάτες από τις γερμανικές ανασκαφές στην Ολυμπία. Νοίκιασε κάποια πέτρινα σπίτια τα οποία βρίσκονται ακόμη στην περιοχή για να στεγάσει ντόπιους και ξένους εργάτες που δούλεψαν μαζί του. Μάλιστα, ο μικρός αυτός οικισμός πήρε το όνομά του και είναι έως τα σήμερα γνωστός ως «Σαμουήλ».

Οι ανασκαφές του Βίντε το 1894 έδειξαν ότι στην περιοχή υπήρχαν εκτεταμένες εγκαταστάσεις. Είναι άγνωστο γιατί οι Σουηδοί δεν συνέχισαν τότε την ανασκαφή. Ίσως λόγω της απουσίας εντυπωσιακών ευρημάτων όπως εκείνα της Ολυμπίας. Ίσως πάλι λόγω έλλειψης χρημάτων. Όμως το πρώτο βήμα είχε γίνει. Οι ανασκαφές ξανάρχισαν το 1997. Η πρώτη ανασκαφική περίοδος, που κράτησε από το 1997 έως το 2005, προχώρησε με αργά βήματα λόγω ελλείψεως πόρων. Οι εργασίες που έγιναν, όμως, ήταν σημαντικές. Πρώτα πρώτα, καθαρίστηκε και διαμορφώθηκε ο χώρος. Το περιβάλλον του ιερού, όπως το βλέπουμε σήμερα, διαμορφώθηκε στα χρόνια αυτά και σίγουρα δεν είναι όπως το θυμούνται οι παλαιότεροι. Ταυτόχρονα, εντοπίστηκαν τα σημεία που παρουσίαζαν ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον και ξεκίνησαν οι πρώτες δοκιμαστικές ανασκαφές.

Αμέσως έγινε ξεκάθαρο ότι δεν επρόκειτο για έναν ξεκομμένο ναό, αλλά για ένα ολόκληρο λατρευτικό συγκρότημα, με πολλά βοηθητικά κτίρια, στοές, βουλευτήριο, αλλά και μια πόλη η οποία αναπτύχθηκε πλάι του. Κάτι τέτοιο ήταν σε συμφωνία με τις αρχαίες πηγές, που θέλουν το Ιερό ως έδρα μιας σημαντικής αμφικτυονίας, δηλαδή μιας θρησκευτικής ομοσπονδίας πόλεων. Η νέα φάση του προγράμματος, η οποία συνεχίζεται καθώς γράφονται αυτές εδώ οι γραμμές, άρχισε το 2007. Με νέα χρηματοδότηση από την Εθνική Τράπεζα της Σουηδίας συστάθηκε μια ομάδα ειδικών από διάφορες εθνικότητες, η οποία εργάζεται μέχρι και σήμερα στο Ιερό.

Όπως είναι γνωστό, ήδη στους περισσότερους Ποριώτες και σε όσους έχουν ενδιαφέρον για τον Πόρο, το Ιερό του Ποσειδώνα δεν είναι πλούσιο σε εντυπωσιακά μνημεία, όπως αυτά που έχουμε ίσως συνηθίσει να βλέπουμε σε άλλα σημαντικά ιερά της Ελλάδας. Ο ναός αυτός καθαυτός, αλλά και τα υπόλοιπα κτίρια μετακινήθηκαν έως τη Βαγιονιά, απ’ όπου μεταφέρθηκαν με καράβια στην Ύδρα, πιθανότατα για να χτιστεί το εκεί μοναστήρι. Αυτό το γνωρίζουμε με βεβαιότητα, διότι μας το καταθέτει ένας αυτόπτης μάρτυρας, ο Άγγλος περιηγητής Richard Chandler, ο οποίος βρέθηκε στον Πόρο στα τέλη του 18ου αιώνα. Σίγουρα, όπως δείχνουν κάποιες ανακαλύψεις της νέας ανασκαφικής περιόδου, αρκετές από τις πέτρες του Ιερού μεταφέρθηκαν και προς το εσωτερικό του νησιού στα νεότερα χρόνια, ίσως για να χτιστεί το μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής, αλλά και ιδιωτικά κτίσματα. Η συνήθεια να χρησιμοποιούνται κομμάτια από αρχαία κτίσματα για να φτιαχτούν νεότερα είναι άλλωστε κάτι που συναντάμε πολύ συχνά σε όλο τον ελλαδικό χώρο, όχι μόνο στη σύγχρονη, αλλά και στην αρχαία εποχή.

Παρ’ όλα αυτά, είναι λάθος να πιστεύουν οι Ποριώτες και οι φίλοι του Πόρου ότι στο Ιερό του Ποσειδώνα «δεν υπάρχει τίποτα». Μπορεί τα ευρήματα να μην είναι εντυπωσιακά, είναι όμως σίγουρα πολύ ενδιαφέροντα και πολύ σημαντικά. Από πλευράς αρχιτεκτονικής, ο νέος κύκλος ανασκαφών έχει μελετήσει και αναδείξει μια σειρά κτιρίων τα οποία είναι ορατά στον επισκέπτη. Πέρα από αυτά, οι ανασκαφές έχουν φέρει στην επιφάνεια και δομικά στοιχεία που μας δίνουν όλο και περισσότερες ενδείξεις για τον τόπο και τους κατοίκους του.

Στη φετινή ανασκαφική περίοδο ήρθε στο φως μια τέλεια διατηρημένη επιγραφή, προσφορά από την πόλη της Αρσινόης -νυν Παλαιόκαστρο Μεθάνων – στον Ποσειδώνα. Η επιγραφή αυτή ήταν η βάση για δύο αγάλματα, της βασίλισσας Αρσινόης και του βασιλιά Πτολεμαίου, τα οποία δεν έχουμε βρει ακόμα. Μάλιστα, η επιγραφή δεν βρέθηκε στο σημείο στο οποίο είχε αρχικά τοποθετηθεί, αλλά μάλλον εγκαταλείφθηκε εκεί, όταν ήρθε στο φως από κάποιους που τη μετέφεραν προς το εσωτερικό του νησιού για δομικό υλικό. Κοντά στην επιγραφή αυτή βρέθηκαν τα κομμάτια ενός πολύ παλαιότερου κατασκευάσματος. Πρόκειται για μεγάλους στρογγυλούς «σπονδύλους», όπως τους ονομάζουν οι αρχαιολόγοι. Τα κομμάτια μιας κολόνας δηλαδή, η οποία αν ποτέ στηνόταν όρθια, πιθανότατα θα έφτανε τα έξι μέτρα σε ύψος. Επρόκειτο μάλλον για μια αναθηματική στήλη, μια ακόμα δηλαδή προσφορά στον θεό Ποσειδώνα. Η στήλη όμως αυτή δεν στήθηκε ποτέ, διότι οι όψεις των σπονδύλων δεν είναι δουλεμένες. Αυτό από τη μια επιβεβαιώνει τα συμπεράσματα των αρχαιολόγων ότι το Ιερό του Ποσειδώνα γνώρισε μια περίοδο μεγάλων αναταραχών γύρω στο 500 π.Χ. Από την άλλη, μας δίνει και ένα πολύ σπάνιο στοιχείο: χαραγμένες στην όψη των σπονδύλων είναι οι σημειώσεις του αρχαίου χτίστη στον εαυτό του. Κάποια σύμβολα που άφηνε δηλαδή για να θυμάται με ποια σειρά θα τους τοποθετήσει.

Πέρα από αυτές τις εντυπωσιακές ανακαλύψεις, έρχονται στο φως και πρωτοφανή στοιχεία για την καθημερινή ζωή και λατρεία των κατοίκων του αρχαίου Πόρου. Στις ανασκαφές ανακαλύπτεται μια πληθώρα μικροαντικειμένων: αγκίστρια, βαρίδια για δίχτυα, πιάτα και αγγεία, αιχμές από δόρατα, κ.ο.κ. Όλα αυτά συνθέτουν αργά, αλλά σταθερά μια εικόνα για τη ζωή στο νησί, για το διαιτολόγιο, για τις συνήθειες των κατοίκων αλλά και των επισκεπτών τους. Γνωρίζουμε σήμερα με σιγουριά, για παράδειγμα, ότι ένα πολύ γερό τσιμπούσι έγινε στο ιερό κάποια μέρα του 165 π.Χ. Σε αυτό το γεύμα υπολογίζεται πως έλαβαν μέρος περί τα εκατόν πενήντα άτομα, τα οποία κατανάλωσαν μια ποικιλία από κρέατα, ψάρια, πουλιά, αυγά και θαλασσινά. Η ποικιλία αυτή μας δείχνει ότι ίσως τα φαγητά αυτά είχαν μεταφερθεί στον Πόρο από άλλα μέρη, ίσως από τους ίδιους τους συνδαιτημόνες. Τα κατάλοιπα του γεύματος εκείνου τα ανακαλύψαμε θαμμένα και καλυμμένα με πέτρες και χώμα σε μια γωνιά του Ιερού. Κοντά στο σημείο αυτό, υπάρχει μια αρχαία δεξαμενή νερού, η οποία φτάνει σε αρκετό βάθος. Όταν η δεξαμενή αυτή ανοίχτηκε, κατά την ανασκαφική περίοδο 2004-2005, μας έδωσε μερικά από τα πιο παράξενα ευρήματα που έχουν βρεθεί μέχρι στιγμής: οστά σκυλιών με ίχνη από μαχαίρι και φωτιά, πράγμα που δείχνει ότι σφάχτηκαν, ψήθηκαν και μάλλον φαγώθηκαν. Οστά φιδιών που είχαν την ίδια μοίρα. Επίσης, μέλη αλόγων και άλλων ζώων, κουτάβια, ψάρια, πουλιά, αυγά, βάτραχοι και πορφύρες. Ίσως πρόκειται για τα απομεινάρια μιας τελετής η οποία είναι μοναδική και ανεπανάληπτη, τόσο στις γραπτές μαρτυρίες όσο και σε άλλες ανασκαφές σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο.

Ταυτόχρονα, οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν, στηριγμένοι σε αρχιτεκτονικά στοιχεία που υπάρχουν στον χώρο, να δημιουργήσουμε τρισδιάστατες αναπαραστάσεις των κτιρίων όπως ήταν στο παρελθόν. Η φηφιακή αναπαράσταση μας έχει ήδη δώσει την εικόνα του λεγόμενου «κτιρίου D», στο οποίο ανήκει ο εντυπωσιακός τοίχος που βλέπουμε μπροστά μας μπαίνοντας στον αρχαιολογικό χώρο. Όμως αυτό είναι μόνο η αρχή. Με βάση ένα τυχαίο εύρημα της φετινής ανασκαφικής περιόδου, είμαστε σήμερα σε θέση να δημιουργήσουμε μια ψηφιακή αναπαράσταση του ίδιου του ναού του Ποσειδώνα, όπως ήταν στην αρχαιότητα. Θα είναι η πρώτη ακριβής αναπαράσταση βασισμένη σε αρχιτεκτονικά στοιχεία και για πρώτη φορά οι Ποριώτες θα δουν, έστω και σαν μοντέλο, αυτό που αντίκριζαν οι αρχαίοι κάτοικοι του νησιού όταν πλησίαζαν στο Ιερό του Ποσειδώνα.

Ο χώρος παραμένει ανοικτός χειμώνα-καλοκαίρι, επί εικοσιτετραώρου βάσεως. Η είσοδος είναι δωρεάν για όλους. Ο χώρος του Ιερού του Ποσειδώνα εκτός από σημαντικός αρχαιολογικός χώρος είναι και ένας χώρος δημόσιος, κοινός για τους κατοίκους του νησιού, ένας τόπος αναψυχής όπου μπορεί κανείς να ηρεμήσει και να ξεφύγει από τις καθημερινές έγνοιες.

Ο ναός του Ποσειδώνα ήταν ένα φημισμένο ιερό άσυλο που δεχόταν υπό την περιφρούρησή του τους καταδιωγμένους. Ο ρήτορας Δημοσθένης ήταν ο διασημότερος άνθρωπος που είχε ζητήσει άσυλο εδώ, φεύγοντας από την Αθήνα, την οποία είχαν καταλάβει οι Μακεδόνες. Εδώ ήπιε δηλητήριο και θάφτηκε μέσα στον χώρο του Ιερού. Το Ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο είναι από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαιότητας, με μεγάλη σημασία για τον Πόρο σήμερα. Οι ανασκαφές που έχουν γίνει μέχρι σήμερα έχουν ήδη δώσει μια πληθώρα εντυπωσιακών ευρημάτων. Ευρήματα που μπορούν μάλιστα να αλλάξουν αυτά που γνωρίζαμε έως τώρα για τη θρησκευτική ζωή στην αρχαία Ελλάδα. Κάθε νέα ανασκαφική περίοδο έρχονται στο φως και νέα δεδομένα, νέες ενδείξεις για τους αρχαίους κατοίκους του νησιού και της γύρω περιοχής, κάποια από τα οποία θα παρουσιάσουμε παρακάτω. Κρίνοντας από τη συχνότητα με την οποία αναδύονται τα νέα ευρήματα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το Ιερό του Ποσειδώνα κρύβει ακόμα πολλές εκπλήξεις για τους αρχαιολόγους αλλά και για τους κατοίκους του Πόρου. Στον χώρο του Ιερού του Ποσειδώνα δεν υπήρχε μόνο ο ναός του Ποσειδώνα, πασίγνωστος στην κλασική αρχαιότητα, αλλά και ένα ολόκληρο σύμπλεγμα από βοηθητικά και άλλα κτίρια, τα οποία τον πλαισίωναν. Μάλιστα, τα κτίρια αυτά είναι σήμερα πιο καλοδιατηρημένα από τον ίδιο το ναό, ο οποίος ως γνωστόν δεν σώζεται, και μας δίνουν μια πληθώρα πληροφοριών για τον τρόπο με τον οποίον ζούσαν και λάτρευαν οι αρχαίοι Ποριώτες και οι επισκέπτες τους. Όταν αναφερόμαστε λοιπόν στο «ιερό του Ποσειδώνα» εννοούμε όλα αυτά τα κτίρια τα οποία αποτελούν μια μονάδα και έχουν έρθει στο φως σε μεγάλη έκταση χάρη στις προσπάθειες της αρχαιολογικής ομάδας που σκάβει εκεί. Οι πρώτοι αρχαιολόγοι που ασχολήθηκαν με το Ιερό του Ποσειδώνα στον Πόρο στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν δύο Σουηδοί. Ο Σαμουήλ Βίντε και ο Λέναρτ Κιέλμπεργκ. Από αυτούς, ο πρώτος ήταν προσωπικός φίλος μεγάλων αρχαιολόγων όπως ο Σλίμαν και ο Ντόρπφελντ. Ο Ντόρπφελντ τότε έσκαβε στην αρχαία Ολυμπία και παρακίνησε τον Βίντε να σκάψει στον Πόρο, όπου, σύμφωνα με τις αναφορές του Παυσανία, υπήρχε ο ναός του Ποσειδώνα, στον οποίο είχε μάλιστα καταφύγει και τελικά είχε αυτοκτονήσει ο πασίγνωστος ρήτορας Δημοσθένης, κυνηγημένος από τους Μακεδόνες. Ο Σαμουήλ Βίντε ήρθε στον Πόρο το 1894, φέρνοντας μαζί του κάποιους ειδικευμένους εργάτες από τις γερμανικές ανασκαφές στην Ολυμπία. Νοίκιασε κάποια πέτρινα σπίτια τα οποία βρίσκονται ακόμη στην περιοχή για να στεγάσει ντόπιους και ξένους εργάτες που δούλεψαν μαζί του. Μάλιστα, ο μικρός αυτός οικισμός πήρε το όνομά του και είναι έως τα σήμερα γνωστός ως «Σαμουήλ». Οι ανασκαφές του Βίντε το 1894 έδειξαν ότι στην περιοχή υπήρχαν εκτεταμένες εγκαταστάσεις. Είναι άγνωστο γιατί οι Σουηδοί δεν συνέχισαν τότε την ανασκαφή. Ίσως λόγω της απουσίας εντυπωσιακών ευρημάτων όπως εκείνα της Ολυμπίας. Ίσως πάλι λόγω έλλειψης χρημάτων. Όμως το πρώτο βήμα είχε γίνει. Οι ανασκαφές ξανάρχισαν το 1997. Η πρώτη ανασκαφική περίοδος, που κράτησε από το 1997 έως το 2005, προχώρησε με αργά βήματα λόγω ελλείψεως πόρων. Οι εργασίες που έγιναν, όμως, ήταν σημαντικές. Πρώτα πρώτα, καθαρίστηκε και διαμορφώθηκε ο χώρος. Το περιβάλλον του ιερού, όπως το βλέπουμε σήμερα, διαμορφώθηκε στα χρόνια αυτά και σίγουρα δεν είναι όπως το θυμούνται οι παλαιότεροι. Ταυτόχρονα, εντοπίστηκαν τα σημεία που παρουσίαζαν ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον και ξεκίνησαν οι πρώτες δοκιμαστικές ανασκαφές.